Sonali Bendre intermittentFasting After Cancer : अभिनेत्री सोनाली बेंद्रे कॅन्सरमधून बरं झाल्यानंतर आता फक्त दिवसातून दीड वेळा जेवतात हे त्यांनी सांगितल्यानंतर इंटरमिटंट फास्टिंगची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. पण 18-20 तास उपवास करणे प्रत्येकासाठी सुरक्षित असते का? ऑटोफॅजीमुळे कर्करोगाचा धोका खरोखर कमी होतो का? वजन घटण्यामागील वैज्ञानिक कारण काय आहे? कर्करोगाचे रुग्ण, मधुमेही आणि गरोदर महिलांनी कोणती काळजी घ्यावी? जाणून घ्या तज्ज्ञांनी सांगितलेली वैज्ञानिक माहिती.
एका व्यक्तीची डाएट प्लॅन सर्वांसाठी उपयुक्त ठरू शकत नाही
आरोग्य आणि आहाराबाबतचा सर्वात मोठा गैरसमज म्हणजे एका व्यक्तीला फायदेशीर ठरलेली गोष्ट सर्वांनाच फायदा देईल.
- प्रत्येक कर्करोग रुग्णाची प्रकृती वेगळी : प्रत्येक कॅन्सर सर्व्हायव्हरची वैद्यकीय पार्श्वभूमी, उपचारांचा टप्पा, शरीरातील पोषणाची पातळी आणि रिकव्हरी प्लॅन पूर्णपणे वेगळा असतो.
- वैयक्तिक सल्ला आवश्यक : कॅन्सर रुग्णाचा आहार हा त्यांचा ऑन्कोलॉजिस्ट (कॅन्सर तज्ज्ञ) आणि डाएटिशियन यांच्या सल्ल्यानेच ठरवला जातो. त्यामुळे दुसऱ्या कोणाचे डाएट शेड्युल कॉपी केल्याने समान आरोग्यदायी फायदे मिळतील असे गृहीत धरू नये.
इंटरमिटंट फास्टिंग, वजन घटणे आणि ‘ऑटोफॅजी’चे वैज्ञानिक सत्य
१८-२० तासांच्या उपवासात शरीर सुरुवातीला यकृतातील साठवलेले ग्लुकोज ऊर्जेसाठी वापरते. ग्लुकोज संपल्यावर शरीर चरबी जाळण्यास सुरुवात करते.
- वजन घटण्याचे मूळ कारण : केवळ उपवासाचे तास वाढवून वजन कमी होत नाही, तर तुम्ही किती कॅलरीज घेता, अन्नाचा दर्जा कसा आहे, शारीरिक व्यायाम आणि झोप कशी आहे यावर वजन घटणे अवलंबून असते. उपवासाच्या सुरुवातीला कमी होणारे वजन हे शरीरातील पाण्याचे असू शकते, चरबीचे नाही.
- ‘ऑटोफॅजी’ म्हणजे काय? : ही शरीराची एक नैसर्गिक जैविक प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये शरीर मृत किंवा खराब झालेल्या पेशींचे नूतनीकरण आणि स्वच्छता करते.
- कॅन्सर रोखण्यातील मर्यादा : प्राण्यांवरील आणि लॅबमधील चाचण्यांमध्ये दीर्घ उपवासामुळे ऑटोफॅजी वाढून कर्करोगाच्या पेशी नष्ट झाल्याचे दिसले असले, तरी मानवांमध्ये केवळ १८-२० तासांचा उपवास केल्याने कॅन्सर रोखता येतो, याचा कोणताही ठोस क्लिनिकल पुरावा उपलब्ध नाही.
कर्करोगाचे रुग्ण आणि सर्व्हायव्हर्ससाठी उपवासाचा धोका
कॅन्सरचे उपचार घेणाऱ्या रुग्णांनी किंवा कॅन्सरवर मात केलेल्या रुग्णांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कोणताही मोठा उपवास करू नये.
- पोषणाची गरज : शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी आणि रेडिएशनमुळे रुग्णांची भूक, पचनशक्ती आणि चव बदलते. अशा वेळी शरीराची ताकद, स्नायू आणि रोगप्रतिकारशक्ती टिकवून ठेवण्यासाठी योग्य पोषण अत्यंत गरजेचे असते.
- केमोथेरपी आणि उपवास : केमोथेरपीदरम्यान उपवास करण्याचे काय परिणाम होतात यावर अद्याप संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे डॉक्टरांच्या थेट देखरेखीशिवाय असा प्रयोग करणे घातक ठरू शकते.
दीर्घकालीन उपवास कोणी पूर्णपणे टाळावा?
दीर्घकाळ उपाशी राहणे प्रत्येकाच्या शरीराला मानवतेच असे नाही. खालील व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय १८-२० तासांचा उपवास अजिबात करू नये:
- गरोदर किंवा स्तनपान देणाऱ्या महिला आणि लहान मुले.
- वयोवृद्ध आणि शारीरिकदृष्ट्या अशक्त व्यक्ती.
- मधुमेहाचे रुग्ण: औषधे किंवा इन्सुलिन सुरू असलेल्या रुग्णांना उपवासामुळे ‘हायपोग्लायसेमिया’ (रक्तातील साखर अचानक कमी होणे) चा धोका असतो.
- वजन कमी असलेल्या किंवा ‘ईटिंग डिसऑर्डर’ असलेल्या व्यक्ती.
कॅन्सर रोखण्यासाठी विज्ञानाने सिद्ध केलेले खरोखरचे प्रभावी उपाय
केवळ उपवासाच्या तासांवर भर देण्यापेक्षा अन्नाची गुणवत्ता जास्त महत्त्वाची असते. कॅन्सरचा धोका खरोखरच कमी करायचा असेल, तर खालील पुराव्यावर आधारित गोष्टी पाळल्या पाहिजेत:
- तंबाखू आणि दारू पूर्णपणे सोडा : तंबाखूचे सर्व प्रकार टाळणे आणि दारूचे सेवन मर्यादित करणे.
- संतुलित आणि वनस्पतीजन्य आहार : आहारात हिरव्या भाज्या, फळे, धान्य, डाळी आणि प्रथिनांचा समावेश करा. अति-प्रक्रिया केलेले अन्न टाळा.
- वजन आणि व्यायाम : शरीराचे वजन नियंत्रणात ठेवा आणि दररोज नियमित व्यायाम करा.
- लसीकरण आणि स्क्रीनिंग : ‘एचपीव्ही’ आणि ‘हेपॅटायटिस बी’ च्या लसी वेळेवर घ्या. तसेच वयोमानानुसार नियमित कर्करोग तपासण्या करून घ्या.
‘ऑटोफॅजी’ ही शरीराची एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे आणि इंटरमिटंट फास्टिंगवर अजूनही संशोधन सुरू आहे. परंतु, १८-२० तासांचा उपवास म्हणजे कर्करोगावरचा कोणताही चमत्कारिक किंवा खात्रीशीर उपाय नाही. कर्करोग हा आनुवंशिकता, पर्यावरण, जीवनशैली आणि वयोमान अशा अनेक घटकांवर अवलंबून असतो. त्यामुळे इंटरनेटवरील ट्रेंड्सच्या मागे न धावता पोषक आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि वेळेवर वैद्यकीय तपासणी या मूलभूत गोष्टींचाच स्वीकार करा!
लेखकाबद्दलप्रतीक्षा सुनील मोरे“लेखिकेची माहिती – प्रतीक्षा सुनील मोरे एक अनुभवी पत्रकार असून त्यांना मीडिया क्षेत्राचा तब्बल 8 वर्षांचा अनुभव आहे. त्यांनी एका वृत्त वाहिनीमधून आपल्या कारकिर्दीची सुरूवात केली जेथे एक पत्रकार म्हणून खऱ्या अर्थाने त्यांची जडणघडण झाली. प्रतीक्षा यांना लाइफस्टाईल विषयांमध्ये विशेष रस असून गेल्या 3 वर्षांपासून त्या या विभागासाठी काम करत आहेत.
लाईफस्टाइल पत्रकारीतेचा गाढा अभ्यास आणि त्यातील कौशल्य यामुळे त्यांनी या विषयातील एक जाणकार पत्रकार म्हणून ओळख कमावली आहे. लाईफस्टाईल विभागातील नवनवीन गोष्टी आपल्या वाचकांना समजेल अशा सहज सोप्प्या भाषेत पोहोचवण्यात त्यांचा खरा हातखंडा आहे. प्रतीक्षा यांच्याकडे असलेली गहन रिसर्च करण्याची क्षमता आणि वाचकांच्या आवडीचे विषय निवडण्याचे ज्ञान यामुळे त्या सातत्याने वाचकांपर्यंत परिपूर्ण गोष्टी पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतात.
कामाव्यतिरिक्त प्रतीक्षा यांना स्वत:साठी लिहिण्याची, प्रवास करण्याची आणि वाचनाची खूप आवड आहे. लिखाणाबद्दल त्यांना जी आसक्ती आहे त्यामुळेच त्यांच्या हातून असे प्रभावशाली लेख लिहिले जातात जे वाचकांचे लक्ष तर वेधून घेतातच पण त्यांना नवनवीन विषयांची गोडी देखील लावतात. प्रवासाची आवड असल्याने त्या नेहमीच बाहेरील जगातील विविध संस्कृती आणि लाईफस्टाईल अनुभवत असतात आणि त्याचेच प्रतिबिंब त्यांच्या लिखाणात दिसून येते.”… आणखी वाचा
